Het is het mechanisme waardoor de meeste diëten mislukken, en bijna niemand legt het aan het grote publiek uit. Het gaat noch om calorieën, noch om metabolisme, noch om wil: het gaat om de manier waarop van buitenaf opgelegde voedingsregels een regelsysteem ontregelen dat helemaal vanzelf uitstekend werkte.
Waarover hebben we het?
De cognitieve restrictie (lijngericht eetgedrag) wordt gedefinieerd als de intentie, met of zonder succes, om de eigen voeding mentaal te sturen met als doel af te vallen of niet aan te komen. Ze beperkt zich niet tot protocollaire diëten: ze omvat ook de informele regels die iedereen zelf verzint — niet tussen de maaltijden eten, vet vermijden, 's avonds geen zetmeel, bepaalde voedingsmiddelen niet mengen.
Het gemeenschappelijke aan deze regels is dat ze een interne sturing (honger, verzadiging, voorkeuren) vervangen door een externe sturing (een lijst, een uurschema, een cijfer). Controle-inspanningen kunnen echter doorgaans niet onbeperkt worden volgehouden en gaan onveranderlijk gepaard met controleverlies.
Hoe de vicieuze cirkel zich vastzet
Normaal eetgedrag bewaart de verschillende evenwichten van het organisme: het wordt gestuurd door de energie- en voedingsbehoeften en gemotiveerd door voedingsgewaarwordingen en -emoties die die behoeften uitdrukken. De cognitieve restrictie zet dat systeem buitenspel.
De clinici die dit fenomeen beschreven, onderscheiden meerdere fasen: in een eerste worden de voedingsgewaarwordingen waargenomen maar bewust genegeerd; in een tweede worden ze waargenomen maar slaagt het individu er niet meer in ze te respecteren; de volgende stadia komen overeen met steeds uitgesprokener eetstoornissen. Dezelfde auteurs beschrijven vier stadia — licht, matig, ernstig, gedecompenseerd — en benadrukken dat alle, kleine zowel als grote, behandelbaar zijn.
Deze lezing sluit aan bij die van de Anses, die onder de gevolgen van diëten psychische verstoringen noemt, vooral eetstoornissen. Het GROS, de Franse denkgroep over obesitas en overgewicht, beschouwt de cognitieve restrictie als de meest voorkomende complicatie van het volgen van afslankdiëten.
Waarom het verbod het verlangen versterkt
Een verboden voedingsmiddel verandert van status. Het houdt op een voedingsmiddel onder andere te zijn en wordt een kwestie, beladen met angst en schuld. Die emotionele lading verstoort de fysiologische processen van innamesturing — eten om de eetlust te stillen, stoppen wanneer je verzadigd bent — en mondt vaak uit in eetbuien die uiteindelijk de gewichtstoename verergeren.
De paradox is compleet: de regel die de consumptie van een voedingsmiddel moet beperken, verhoogt uiteindelijk de totale consumptie ervan, terwijl ze bij elke misstap het zelfbeeld aantast.
Zeven pistes om de greep te lossen
- Vervang verboden door prioriteiten. „Meer groenten en eiwitten“ werkt beter dan „nooit meer dessert“.
- Herintroduceer bewust de gedemoniseerde voedingsmiddelen, in een voorziene hoeveelheid, om hun uitzonderingsstatus weg te nemen.
- Leer honger en verzadiging opnieuw herkennen, door langzamer en zonder scherm te eten.
- Onderscheid fysiologische honger en emotionele honger, zonder de tweede te veroordelen: die vraagt een antwoord, geen verbod.
- Versoepel de regels in plaats van ze te verstrengen na een misstap. Het is de verstrenging die de cyclus voedt.
- Stap uit het alles-of-niets. Eén maaltijd maakt geen dieet, in de ene noch de andere richting.
- Raadpleeg een professional bij eetbuien, gewichtsobsessie of aanhoudende eetschuld. Deze situaties vragen begeleiding, geen extra wil.
Om te onthouden
De cognitieve restrictie verklaart waarom zoveel intelligente, gemotiveerde en goed geïnformeerde mensen er niet in slagen een dieet vol te houden: het is geen karakterfout, het is een voorspelbaar gevolg van mentale controle toegepast op een biologisch systeem. De uitweg loopt niet via meer regels maar via het versoepelen ervan, en via het heropbouwen van een op gewaarwordingen gebaseerde sturing.
Bronnen
- Apfeldorfer G. & Zermati J.-P., Les régimes amaigrissants sont des troubles du comportement alimentaire, Réalités en nutrition, 2007 — via het G.R.O.S.: https://www.gros.org/les-regimes-amaigrissants-sont-des-troubles-du-comportement-alimentaire
- Apfeldorfer G. & Zermati J.-P., La restriction cognitive face à l'obésité. Histoire des idées, description clinique, La Presse Médicale, 2001: https://www.gros.org/la-restriction-cognitive-face-lobesite-histoire-des-idees-description-clinique
- Apfeldorfer G. & Zermati J.-P., Traitement de la restriction cognitive : est-ce si simple ?, Obésité, 2009: https://link.springer.com/article/10.1007/s11690-009-0192-2
- G.R.O.S., Restriction cognitive et régimes: https://www.gros.org/restriction-cognitive-et-regimes
- Anses, Régimes amaigrissants : des pratiques à risque: https://www.anses.fr/fr/content/regimes-amaigrissants-des-pratiques-risque