Είναι ο μηχανισμός που κάνει να αποτυγχάνουν οι περισσότερες δίαιτες, και σχεδόν κανείς δεν τον εξηγεί στο ευρύ κοινό. Δεν πρόκειται ούτε για θερμίδες, ούτε για μεταβολισμό, ούτε για θέληση: πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο διατροφικοί κανόνες επιβεβλημένοι απ' έξω αποδιοργανώνουν ένα σύστημα ρύθμισης που λειτουργούσε μια χαρά μόνο του.
Για τι μιλάμε;
Ο γνωστικός περιορισμός ορίζεται ως η πρόθεση, με ή χωρίς επιτυχία, να ελέγχει κανείς νοερά τη διατροφή του με σκοπό να αδυνατίσει ή να μην παχύνει. Δεν περιορίζεται στις πρωτοκολλικές δίαιτες: περιλαμβάνει και τους άτυπους κανόνες που ο καθένας επινοεί — να μην τρώει μεταξύ γευμάτων, να αποφεύγει το λίπος, όχι αμυλούχα το βράδυ, να μην αναμειγνύει ορισμένες τροφές.
Το κοινό αυτών των κανόνων είναι ότι αντικαθιστούν έναν εσωτερικό έλεγχο (πείνα, κορεσμός, προτιμήσεις) με έναν εξωτερικό (λίστα, ωράριο, αριθμός). Όμως οι προσπάθειες ελέγχου γενικά δεν μπορούν να διατηρηθούν επ' άπειρον, και συνδέονται αναπόφευκτα με απώλειες ελέγχου.
Πώς εγκαθίσταται ο φαύλος κύκλος
Η φυσιολογική διατροφική συμπεριφορά διατηρεί τις διάφορες ισορροπίες του οργανισμού: ελέγχεται από τις ενεργειακές και θρεπτικές ανάγκες και υποκινείται από διατροφικές αισθήσεις και συναισθήματα που εκφράζουν αυτές τις ανάγκες. Ο γνωστικός περιορισμός βραχυκυκλώνει αυτό το σύστημα.
Οι κλινικοί που περιέγραψαν αυτό το φαινόμενο διακρίνουν πολλές φάσεις: σε μια πρώτη, οι διατροφικές αισθήσεις γίνονται αντιληπτές αλλά αγνοούνται σκόπιμα· σε μια δεύτερη, γίνονται αντιληπτές αλλά το άτομο δεν καταφέρνει πλέον να τις σεβαστεί· τα επόμενα στάδια αντιστοιχούν σε ολοένα εντονότερες διατροφικές διαταραχές. Οι ίδιοι συγγραφείς περιγράφουν τέσσερα στάδια — ήπιο, μέτριο, σοβαρό, αντιρροπούμενο — και τονίζουν ότι όλα, μικρά και μεγάλα, είναι θεραπεύσιμα.
Αυτή η ανάγνωση συμπίπτει με εκείνη της Anses, που εντοπίζει μεταξύ των συνεπειών των διαιτών ψυχολογικές διαταραχές, κυρίως διατροφικές διαταραχές. Ο GROS, η γαλλική ομάδα προβληματισμού για την παχυσαρκία και το υπερβολικό βάρος, θεωρεί τον γνωστικό περιορισμό ως την πιο συχνή επιπλοκή των διαιτών αδυνατίσματος.
Γιατί η απαγόρευση ενισχύει την επιθυμία
Μια απαγορευμένη τροφή αλλάζει καθεστώς. Παύει να είναι μια τροφή ανάμεσα σε άλλες για να γίνει διακύβευμα, φορτισμένο με άγχος και ενοχή. Αυτό το συναισθηματικό φορτίο διαταράσσει τις φυσιολογικές διεργασίες ελέγχου της πρόσληψης — να τρώει κανείς για να ικανοποιήσει την όρεξη, να σταματά όταν χορταίνει — και καταλήγει συχνά σε υπερφαγικά επεισόδια που τελικά επιδεινώνουν την αύξηση βάρους.
Το παράδοξο είναι πλήρες: ο κανόνας που υποτίθεται ότι θα περιόριζε την κατανάλωση μιας τροφής καταλήγει να αυξάνει τη συνολική κατανάλωσή της, υποβαθμίζοντας ταυτόχρονα την αυτοεκτίμηση σε κάθε παρέκκλιση.
Επτά δρόμοι για να χαλαρώσετε τη μέγγενη
- Αντικαταστήστε τις απαγορεύσεις με προτεραιότητες. Το «περισσότερα λαχανικά και πρωτεΐνη» λειτουργεί καλύτερα από το «ποτέ ξανά επιδόρπιο».
- Επανεισαγάγετε εκούσια τις δαιμονοποιημένες τροφές, σε προβλεπόμενη ποσότητα, για να τους αφαιρέσετε το καθεστώς εξαίρεσης.
- Μάθετε ξανά να αναγνωρίζετε την πείνα και τον κορεσμό, τρώγοντας πιο αργά και χωρίς οθόνη.
- Διακρίνετε τη φυσιολογική πείνα από τη συναισθηματική, χωρίς να κρίνετε τη δεύτερη: ζητά απάντηση, όχι απαγόρευση.
- Χαλαρώστε τους κανόνες αντί να τους αυστηροποιείτε μετά από μια παρέκκλιση. Η αυστηροποίηση τροφοδοτεί τον κύκλο.
- Βγείτε από το όλα ή τίποτα. Ένα γεύμα δεν κάνει δίαιτα, ούτε προς τη μία ούτε προς την άλλη κατεύθυνση.
- Συμβουλευτείτε σε περίπτωση υπερφαγικών επεισοδίων, εμμονής με το βάρος ή επίμονης διατροφικής ενοχής. Αυτές οι καταστάσεις απαιτούν φροντίδα, όχι επιπλέον θέληση.
Να θυμάστε
Ο γνωστικός περιορισμός εξηγεί γιατί τόσα έξυπνα, παρακινημένα και ενημερωμένα άτομα αποτυγχάνουν να ακολουθήσουν μια δίαιτα: δεν είναι ελάττωμα χαρακτήρα, είναι προβλέψιμη συνέπεια του νοερού ελέγχου που εφαρμόζεται σε ένα βιολογικό σύστημα. Η έξοδος δεν περνά από περισσότερους κανόνες αλλά από τη χαλάρωσή τους, και από την ανοικοδόμηση ενός ελέγχου βασισμένου στις αισθήσεις.
Πηγές
- Apfeldorfer G. & Zermati J.-P., Les régimes amaigrissants sont des troubles du comportement alimentaire, Réalités en nutrition, 2007 — μέσω του G.R.O.S.: https://www.gros.org/les-regimes-amaigrissants-sont-des-troubles-du-comportement-alimentaire
- Apfeldorfer G. & Zermati J.-P., La restriction cognitive face à l'obésité. Histoire des idées, description clinique, La Presse Médicale, 2001: https://www.gros.org/la-restriction-cognitive-face-lobesite-histoire-des-idees-description-clinique
- Apfeldorfer G. & Zermati J.-P., Traitement de la restriction cognitive : est-ce si simple ?, Obésité, 2009: https://link.springer.com/article/10.1007/s11690-009-0192-2
- G.R.O.S., Restriction cognitive et régimes: https://www.gros.org/restriction-cognitive-et-regimes
- Anses, Régimes amaigrissants : des pratiques à risque: https://www.anses.fr/fr/content/regimes-amaigrissants-des-pratiques-risque